نظريه اثر پروانه اي
نظريه اثر پروانه اي
«ری بِرَدبِری»، نویسندۀ کتابهای علمی- تخیلی، در سال 1952 م کتابی نوشت به نام «آوای تندر». داستان این کتاب دربارۀ یک شرکت برگزارکنندۀ تورهای شکار دایناسور است. در واقع این شرکت که در امریکای سال 2055 م مشغول فعالیت است، با دریافت پول زیادی از مشتریانِ عاشق شکار، با «ماشین زمان» آنها را به 60 میلیون سال قبل از میلاد میبرد تا لذت شکار بزرگترین دایناسور ماقبل تاریخ را تجربه کنند. راهنمای تور به شکارچیان تذکر میدهد که لباسهای ضدعفونی شدۀ مخصوص را درنیاورند و از جادۀ مخصوصی که شرکت، کشیده است خارج نشوند؛ چون ممکن است با آسیب زدن خیلی جزئی به یک علف یا مقداری گِل یا حتی با جابهجا کردن چند باکتری، سرنوشت آیندۀ حیات بر روی کرۀ زمین، به طرز غیرقابل بازگشتی تغییر کند. البته این مسئلۀ بسیار مهم، در انتخاب دایناسورِ مورد نظر برای شکار، نیز رعایت میشود (دایناسوری انتخاب میشود که جفتگیری نکرده باشد یا در آینده نکند و به زودی بهخاطر یک حادثۀ طبیعی، از بین خواهد رفت. پس شکارش در این چند دقیقۀ باقیمانده از عمرش، در چرخۀ حیات دخالت زیادی محسوب نمیشود!) اما یکی از شکارچیان از جاده خارج میشود و در علفزار این دوران باستانی از ترسش میدود.
بعد از بازگشت به سال 2055 م، همان روزی که شکارچیان سفر خود را آغاز کرده بودند، یعنی روز اعلام نتیجۀ انتخابات ریاستجمهوری امریکا، افراد گروه متوجه میشوند به جای رئیسجمهور آزادیخواه (که قبل از سفر، خبر پیروزیش را شنیده بودند) حالا رقیب مستبدش با رأی بالائی انتخاب شده است! حتی واژهها و قواعد زبان انگلیسی و بوی موجود در هوا هم به طور عجیبی تفاوت کرده است!... آن شکارچی به زیر کفشش نگاه میکند و میبیند که یک «پروانه» را لِه کرده است!
بعدها «ادوارد لورِنز»، فیزیکدان آبوهواشناس، که سعی میکرد الگوهای ریاضی برای پیشبینی آبوهوا طراحی کند، متوجه شد با گِرد کردن 6 رقم اعشار به 4 رقم، پیشبینی بهکلی تغییر میکند؛ مثلاً در حالت اول، هوا آفتابی پیشبینی میشود و در حالت دوم، توفانی! لورِنز در 1961 م در یک همایش علمی بینالمللی، مقالهای ارائه کرد با این عنوان: "آیا بالزدن پروانهای در برزیل، میتواند باعث ایجاد تندباد در تگزاس شود؟!"
به این ترتیب لورِنز با استفاده از داستان علمی- تخیلی «آوای تندر»، اصطلاح «اثر پروانهای» ( Butterfly Effect) را وارد متون علمی کرد.
اثر پروانهای، به دلیل حساسیت «سیستمهای آشوبناک» به شرایط اولیه ایجاد میشود. اثر پروانهای به این مساله اشاره میکند که تغییری بسیار کوچک (مثل بالزدن یک پروانه) در یک سیستم آشوبناک (مثل جو زمین)، میتواند باعثِ تغییرات شدید (مثل وقوع تندباد در کشوری دیگر) در آینده شود. فشاري كه بالزدن آن پروانه بر اتمسفر وارد ميکند شايد بسيار ناچيز باشد، اما «فرايند تشديد» باعث ميشود كه اين فشار ناچيز و اندك به مرور و پس از طي مسافتي تبديل به يك تندباد عظيم شود.
نظريۀ آشوب نیز به شاخهاي از رياضيات و فيزيك گفته ميشود كه مرتبط با سيستمهائي است كه دايناميك آنها در برابر تغيير مقادير اوليه، رفتار بسيار حساسي نشان ميدهد؛ به طوري كه رفتارهاي آيندۀ آنها ديگر قابل پيشبيني نميباشد. به اين سيستمها، سيستمهاي آشوبناک گفته ميشود كه از نوع سيستمهاي غيرخطي ديناميك هستند و بهترين مثال براي آنها، جريانات هوايي و دورۀ اقتصادي ميباشد. به زبان هندسی، مجموعۀ حدي اين سيستم ها داراي يك شكل هندسي ساده (نقطه، منحني بسته و چنبره) نيست و تشكيل يك شيء «فِرَكتال» را ميدهند. مسيرهاي حالت سيستمهاي آشوبناک در فضاي حالت داراي طول بينهايت هستند كه در يك فضاي محدود محصور شدهاند و اين از اعجاز سيستمهاي آشوبناک است.
سيستمهاي آشوبناک، دائماً بين جاذبههاي مختلف حرکت میکنند. اين وضعيت تا آنجا ادامه مييابد كه يكي از جاذبههاي جديد بتواند بر جاذبههاي مسلط قبلی، غالب شود. پس از آن مجدداً سيستم به سوي نقاط بحراني حركت ميكند و باز درگيري شروع ميشود و در اين مسير، فرايند تكامل پيموده ميشود. این سیستمها دارای ویژگیهائی هستند: اثر پروانهاي، سازگاري پويا (Dynamic Adaptation)، جاذبه هاي غريب (Strange Attractors) ، خودتشابهی (Self – similarity) ( بَرخال، fractal).
چند تذکر:
1-نظریۀ آشوب، فهم عِلی خطی از جهان را متحول میسازد و ادراکِ مکانیزمها را مهمتر میکند.
2-در سیستم آشوبناک، هر عمل کوچکی باعث تغییرات بزرگ نمیشود؛ بلکه عمل کوچکِ بهخوبی تمرکزیافته (WELL FOCUSED ACTION) میتواند آثار شگفتانگیزی داشته باشد. پس برای ایجاد تغییرات بزرگ در یک سیستم آشوبناک، باید اهرمها ( (Leverageرا شناخت و آنها را به حرکت درآورد.
3-برای «اثر پروانهای» میتوان شواهدی در آموزههای دینی و همچنین نظرات متفکران شرقی پیدا کرد.
4-و مهمتر اینکه: هر یک از ما میتوانیم با اقدامی ظاهراً بیاهمیت، منشاء تغییرات بسیار بزرگی باشیم؛ بدون آنکه خودمان هم متوجه باشیم! (چون ما جزئی از «مسئله» و در متن «مسئله» هستیم و به تمام «مسئله»، احاطه نداریم.) پس باید بسیار مراقب رفتارها و حتی افکار خود باشیم.
این وبلاگ به منظور ارایه برخی از اطلاعات اولیه به منظور کمک به دانشجویان رشته حسابداری ، کارآموزان و علاقمندان علم حسابداری و حسابرسی تهیه و تنظیم گردیده است . در مواردی از مطالب سایتها یا وبلاگهای دیگر اقتباس شده است.لازم میدانم از همکارانی که از بدو ورود بنده به حرفه حسابرسی همواره مشوق و راهنمای من بوده اند تشکر نمایم.در صورت داشتن مطلب یا مقاله برای درج در این وبلاگ با ایمیل های زیر تماس بگیرید.